MALIPO YA KIDIJITALI YAWE KIPAUMBELE ZANZIBAR

Malipo ya Kidijitali yawe kipaumbele Zanzibar.Katika ulimwengu wa sasa wa ushindani mkubwa wa kibiashara na kiteknolojia, ufanisi wa taasisi za umma umekuwa nguzo kuu ya maendeleo ya kiuchumi ya nchi yoyote ile. Visiwa vya Zanzibar, vikiwa katika mkakati mzito wa kukuza Uchumi wa Bluu na sekta ya utalii, vinahitaji mabadiliko makubwa ya kimfumo ili kuendana na kasi ya kimataifa. Ili kufanikisha hili, uwekezaji mkubwa unahitajika katika maeneo ya kimkakati, hususan kwenye mifumo ya malipo ya kidijitali ambayo ndiyo injini ya ukusanyaji wa mapato na utoaji wa huduma za kisasa.

Hivi karibuni, Rais wa Zanzibar na Mwenyekiti wa Baraza la Mapinduzi,Dkt. Hussein Ali Mwinyi, ametoa wito mzito kwa viongozi na watendaji wakuu wa taasisi za umma visiwani humo. Rais Mwinyi amewataka viongozi hao kuacha tabia ya kufanya kazi kwa mazoea na badala yake waige ufanisi, ubunifu, na nidhamu ya kifedha inayonyeshwa na sekta binafsi, hasa sekta ya kibenki. Agizo hili limetolewa wakati wa ufunguzi wa Mkutano wa Watendaji Wakuu na Wenyeviti wa Bodi wa Taasisi za Kizanzibari, unaofanyika katika Ukumbi wa Golden Tulip Airport Hotel visiwani Zanzibar, kuanzia Mei 23 hadi 25, 2026.

Mkutano huu wa siku tatu unalenga kujadili mbinu mbalimbali za kuleta mageuzi ya kiutendaji yatakayoongeza tija, kupunguza utegemezi wa kifedha kwa Serikali Kuu, na kuziwezesha taasisi hizo kutoa gawio nono kwa serikali, kama mnavyofanya mashirika makubwa ya sekta binafsi nchini Tanzania.

Soma zaidi: Utumiaji wa Kidijitali unavyoleta tija Zanzibar

Changamoto Ndani ya Taasisi za Umma na Suluhisho Kupitia Mifumo ya Malipo ya Kidijitali

Kwa miaka mingi, taasisi nyingi za umma zimekuwa zikikabiliwa na urasimu, upotevu wa mapato, na utendaji usioridhisha. Hali hii imesababisha taasisi hizo kuwa mzigo kwa Serikali Kuu badala ya kuwa vyanzo vya mapato. Rais Dkt. Mwinyi amebainisha wazi kuwa kasi ya maendeleo ya Zanzibar itajengwa kwa kasi zaidi iwapo taasisi hizi zitajifunza kutoka kwa mifano mizuri ya sekta binafsi, ambayo imefanikiwa kwa kiasi kikubwa kwa sababu ya kutumia mifumo ya malipo ya kidijitali kudhibiti mianya ya uvujaji wa fedha.

Akifafanua jambo hilo, Rais Mwinyi amesema:

“Taasisi zetu zinapaswa kujifunza kutoka kwenye mifano mizuri ya sekta binafsi, hasa mabenki binafsi yanayoonyesha ufanisi, faida na mchango mkubwa wa gawio kwa Serikali. Haiwezekani sekta binafsi ipate faida kubwa kwa kutumia rasilimali zilezile, huku taasisi za umma zikiendelea kuomba ruzuku kila mwaka.”

Uzoefu unaonyesha kuwa, taasisi zinazohama kutoka kwenye mifumo ya kizamani ya makusanyo ya fedha taslimu na kuingia kwenye mifumo ya kisasa ya kidijitali, zinashuhudia ongezeko la papo kwa papo la mapato kwa zaidi ya asilimia 40. Hii ni kwa sababu teknolojia inaondoa uingiliaji wa kibinadamu (human intervention), ambao mara nyingi huambatana na ubadhirifu na ucheleweshaji wa makusanyo.

Soma zaidi : Mfumo wa Kidijitali unavyolipa sekta ya mawasiliano

Nafasi ya Benki ya NMB Katika Kuimarisha Mifumo ya Malipo ya Kidijitali Zanzibar

Katika kujibu wito huo wa serikali, Benki ya NMB, ambayo ni moja ya taasisi kubwa na zenye ufanisi mkubwa wa kifedha nchini Tanzania, imebainisha utayari wake wa kuendelea kuisaidia Serikali ya Mapinduzi Zanzibar (SMZ). Benki hiyo imepanga kuimarisha maeneo yote ya ukusanyaji wa mapato kupitia uwekezaji mkubwa kwenye mifumo ya malipo ya kidijitali na kutoa suluhisho za kifedha zinazolenga kurahisisha utoaji wa huduma kwa wananchi na wawekezaji wa ndani na nje ya nchi.

Mkuu wa Idara ya Biashara za Serikali wa Benki ya NMB, Vicky Bishubo, akizungumza kwenye mkutano huo, amesema kuwa NMB inaichukulia Zanzibar kama mshirika mkuu na wa kimkakati katika ajenda ya maendeleo ya kiuchumi. NMB inalenga kuchochea ukuaji wa sekta mbalimbali kama vile utalii, uwekezaji, biashara, teknolojia, na zaidi ya yote, sekta mama ya Uchumi wa Bluu.

Bishubo amesema kuwa NMB tayari imeanza mchakato wa kimkakati wa kushirikiana na Wakala wa Serikali Mtandao Zanzibar (EGAZ), Mamlaka ya Kukuza Uwekezaji Zanzibar (ZIPA), na taasisi nyingine nyingi. Lengo kuu la ushirikiano huu ni kuhakikisha kuwa mifumo ya malipo ya kidijitali inaunganishwa kikamilifu katika mifumo ya utoaji huduma, ili mwekezaji au mwananchi anapohitaji huduma ya kiserikali aweze kulipia kwa haraka, kwa usalama, na bila usumbufu wowote wa kijiografia.

Soma kwa undani zaidi :Malipo ya Kidijitali yanavyookoa mabilioni ya hela

Ushirikiano wa Kimkakati: EGAZ, ZIPA, na Sekta ya Uchumi wa Bluu

Ushirikiano kati ya NMB na taasisi kama EGAZ na ZIPA ni mfano wa kuigwa wa jinsi sekta binafsi na sekta ya umma zinavyoweza kuungana kuleta mageuzi. ZIPA, ikiwa ndio lango kuu la wawekezaji wanaokuja Zanzibar, inahitaji kuwa na mifumo ya kisasa kabisa. Mwekezaji kutoka Ulaya, Asia, au Amerika hataki kukutana na urasimu wa karatasi au foleni ndefu za kibenki kulipia leseni au vibali vya uwekezaji. Kupitia uwekezaji thabiti kwenye mifumo ya malipo ya kidijitali, ZIPA sasa inaweza kutoa huduma kwa njia ya mtandao kikamilifu, jambo linaloongeza mvuto wa kiuwekezaji wa Visiwa vya Zanzibar (Ease of Doing Business).

Kwa upande wa EGAZ, uratibu wa mifumo ya serikali mtandao unakuwa na tija pale tu mifumo hiyo inapoweza kuwasiliana na mifumo ya kifedha ya kibenki. NMB inaleta suluhisho hili kwa kutoa miundombinu thabiti ya API (Application Programming Interfaces) inayoruhusu mifumo ya kiserikali kupokea malipo kwa njia ya kadi za kimataifa (Visa, Mastercard), simu za mkononi, na miamala ya mtandao kwa sekunde chache.

Zaidi ya hayo, NMB haijaishia mijini pekee; imeshuka hadi chini kwa wananchi wa kawaida. Benki hiyo imetoa mafunzo maalum ya ujasiriamali na usimamizi wa fedha kwa zaidi ya wajasiriamali 10,000 visiwani Zanzibar. Wajasiriamali hawa ni wale wanaojihusisha na kilimo cha mwani, uvunaji wa chumvi, na sekta ya uvuvi wa bahari kuu—ambao ndio nguzo kuu ya Uchumi wa Bluu. Kupitia mafunzo haya, wajasiriamali hawa wanaunganishwa na mifumo ya kifedha ili waweze kupokea malipo ya mazao yao kidijitali, kujiwekea akiba, na kukopesheka kwa urahisi zaidi.

Jedwali la Manufaa ya Mifumo ya Kidijitali kwa Taasisi za Umma:

Mwelekeo Mpya: Mageuzi ya Kiutendaji Ili Kuondoa Utegemezi

Kama alivyosisitiza Rais Dkt. Mwinyi, lengo la mwisho la mageuzi haya ni kuona taasisi za Zanzibar zinajitegemea zenyewe kimapato na kutoa gawio kwa serikali. Sekta binafsi inafanikiwa kwa sababu inawajibika kwa wanahisa wake; vivyo hivyo, viongozi wa taasisi za umma wanapaswa kujua kuwa wanawajibika kwa wananchi na kwa serikali.

Ushirikiano na Benki ya NMB unatoa fursa ya kipekee ya kubadili mtazamo wa kiutendaji (mindset-shift). Ili kufikia azma hii, taasisi za umma zinatakiwa kufanya mambo yafuatayo kwa haraka:

1. Kuachana na Risiti za Karatasi: Taasisi zote zihakikishe malipo yote yanafanyika kwa njia ya kielektroniki.
2. Kufanya Maamuzi Kulingana na Data: Kutumia ripoti zinazozalishwa na mifumo ya malipo ya kidijitali kupanga bajeti na mikakati ya ukuaji wa taasisi.
3. Kujenga Uwezo wa Wafanyakazi: Kuhakikisha watendaji wa umma wana ujuzi wa kutosha wa kusimamia teknolojia hizi mpya ili kuepuka utegemezi wa wataalamu wa nje wakati wote.

Soma zaidi : Mfumo wa kidijitali unavyodhibiti waajili

Upande wa Pili wa Sarafu ya Dijitali

Hata hivyo, wakati serikali na Benki ya NMB wakishinikiza kwa nguvu zote kuwepo kwa mifumo ya malipo ya kidijitali kama suluhisho la miujiza la kuondoa ubadhirifu na kuongeza ufanisi, hapa ndipo mabadiliko ya ghafula na ya kushangaza (twist) yanapojitokeza katika uchumi wa Zanzibar.

Ripoti za siri za ndani kutoka kwa wachambuzi wa mambo ya kiuchumi na usalama wa kimtandao visiwani humo zinaonya kuwa, kasi hii kubwa ya kuhamia kidijitali inatengeneza changamoto mpya na hatari kubwa ambayo taasisi nyingi za umma za Zanzibar hazijajiandaa nayo: Uhalifu wa Kisofistika wa Kimtandao (Cyber-warfare) na “Urasimu wa Kidijitali.

“ Inafahamika kuwa unapoondoa fedha taslimu na kuweka kila kitu mtandaoni, haumaanishi kuwa umemaliza wizi; bali umehamisha tu wezi kutoka barabarani na kuwapeka nyuma ya skrini za kompyuta. Taasisi za umma za Zanzibar zikikurupuka kuweka mifumo ya malipo ya kidijitali bila kujenga mifumo thabiti ya ulinzi wa kidijitali (Cybersecurity) inayolingana na sekta binafsi, zinaweza kujikuta zikipoteza mabilioni ya fedha kwa usiku mmoja kupitia mashambulizi ya wadukuzi (hackers), jambo ambalo ni hatari zaidi kuliko upotevu wa fedha taslimu wa hapo awali.

Zaidi ya hayo, kuna hofu kuwa mifumo hii ikikwama kwa sababu ya changamoto za mtandao au umeme—vitu ambavyo bado ni changamoto katika baadhi ya maeneo ya visiwa hivyo—shughuli zote za kiuchumi na utoaji wa huduma kwa wawekezaji zitasimama kabisa. Hii ina maana kwamba, kama taasisi hazitakuwa na mifumo mbadala (backup systems) madhubuti, utegemezi mpya wa “kiteknolojia” unaweza kuwa kikwazo kikubwa zaidi cha maendeleo kuliko hata urasimu wa zamani wa karatasi.

Kama anavyosema msemo wa kale, “Dawa ya moto si kila wakati ni moto; wakati mwingine maji yanahitajika.” Ili azma ya Rais Dkt. Mwinyi na juhudi za Benki ya NMB ziweze kuzaa matunda ya kweli, mageuzi haya ya mifumo ya malipo ya kidijitali lazima yaende sambamba na uwekezaji mkubwa katika usalama wa kimtandao na miundombinu ya nishati ya uhakika. Bila hivyo, taasisi za Zanzibar zinaweza kuwa zimehama kutoka kwenye kikaango cha urasimu wa karatasi na kutumbukia moja kwa moja kwenye moto mkali wa sintofahamu ya kidijitali.