Sekta ya usafirishaji nchini Tanzania inapitia mapinduzi makubwa ambayo hayajawahi kushuhudiwa tangu uhuru. Katikati ya mapinduzi haya ni ujenzi wa reli ya SGR Tanzania (Standard Gauge Railway), mradi ambao umezua mijadala mingi miongoni mwa wachambuzi wa uchumi, wasafirishaji, na wananchi wa kawaida.
Swali kuu limekuwa: Je, kuimarika kwa reli kutaua biashara ya malori na mabasi barabarani?
Hivi karibuni, Mkurugenzi Mkuu wa Kituo cha Ubia kati ya Sekta ya Umma na Sekta Binafsi (PPPC), Ndugu David Kafulila, ametoa ufafanuzi wa kina uliolenga kuondoa hofu hiyo na kuweka bayana mustakabali wa sekta ya uchukuzi nchini.
Akizungumza katika mahojiano maalum kwenye moja ya nchini, Kafulila amesisitiza kuwa serikali haina mpango wa kuifanya reli ishinde barabara kibiashara. Badala yake, lengo kuu la ujenzi wa reli ya SGR Tanzania ni kutengeneza mfumo jumuishi ambapo reli na barabara zinafanya kazi kwa ushirikiano (intermodal transport system).
Kafulila amekanusha vikali dhana inayozidi kushika kasi kuwa ufanisi wa SGR utamaanisha mwisho wa umuhimu wa barabara. Kwa mujibu wake, hata mataifa yaliyoendelea sana kiteknolojia kama Marekani, bado yanategemea barabara kwa kiasi kikubwa licha ya kuwa na mifumo ya reli ya kisasa na yenye nguvu.
Faida za Ushirikiano Kati ya Reli na Barabara
Katika uchumi wa kisasa, hakuna mfumo mmoja wa usafiri unaoweza kujitosheleza. Ujenzi wa reli ya SGR Tanzania unakuja kutatua changamoto ambazo barabara zimekuwa zikishindwa kuzimudu kwa muda mrefu, ikiwemo:
- Usafirishaji wa Mizigo Mizito na Mikubwa: Reli ina uwezo wa kubeba maelfu ya tani kwa mpigo mmoja, jambo ambalo lingehitaji mamia ya malori barabarani. Hii inapunguza uharibifu wa barabara na gharama za matengenezo.
- Kupunguza Gharama za Uendeshaji: Kwa wafanyabiashara, kutumia SGR kusafirisha mizigo kutoka Bandari ya Dar es Salaam kwenda mikoani au nchi jirani inapunguza gharama za mafuta, vipuri, na muda.
- Ufanisi wa “Last Mile Delivery”: Hapa ndipo barabara zinapobaki kuwa mhimili. SGR itafikisha mzigo kwenye vituo vikuu (dry ports), lakini malori bado yatahitajika kupeleka mizigo hiyo hadi mlangoni kwa mlaji au kwenye maghala madogo.
Kwa Nini Wasafirishaji wa Barabara Hawapaswi Kuogopa SGR?
Moja ya hoja zenye nguvu zilizotolewa na Kafulila ni kuondoa hofu kwa wadau wa sekta ya barabara. Kuna hofu kuwa ujenzi wa reli ya SGR Tanzania utawafanya wenye malori kukosa kazi. Hata hivyo, ukweli ni kinyume chake. SGR inatarajiwa kuchochea ongezeko la shehena ya mizigo inayopita nchini Tanzania kutoka nchi zisizo na bandari (landlocked countries) kama DRC, Rwanda, Burundi, na Uganda.
Kadiri shehena inavyoongezeka kutokana na ufanisi wa reli, ndivyo hitaji la huduma za usambazaji kupitia barabara litakavyoongezeka. Hii ina maana kuwa SGR itatengeneza soko jipya na kubwa zaidi kwa wasafirishaji wa barabara ambao watajikita katika kutoa huduma za kuunganisha vituo vya reli na maeneo ya ndani.
Somo Kutoka Mataifa Yaliyoendelea
Kafulila alitolea mfano nchi ya Marekani. Marekani ina moja ya mifumo imara zaidi ya reli duniani kwa ajili ya mizigo, lakini bado sekta ya malori (trucking industry) ndiyo uti wa mgongo wa usambazaji wa bidhaa ndani ya nchi hiyo. Hii inathibitisha kuwa ujenzi wa reli ya SGR Tanzania si tishio, bali ni kichocheo cha ukuaji wa sekta zote za usafirishaji kwa pamoja.
Mkakati wa Serikali na Dira ya Maendeleo
Serikali ya Tanzania, chini ya uongozi wa Rais Dkt. Samia Suluhu Hassan, imewekeza mabilioni ya dola katika ujenzi wa reli ya SGR Tanzania kama sehemu ya mkakati mpana wa kuifanya Tanzania kuwa kitovu cha vifaa (logistics hub) katika ukanda wa Afrika Mashariki na Kati.
Uwekezaji huu unalenga:
- Kupunguza msongamano wa magari makubwa katika barabara kuu, jambo linaloongeza usalama wa wasafiri wa mabasi na magari madogo.
- Kuongeza ushindani wa kibiashara kwa kupunguza muda wa safari. Kwa mfano, safari ya saa 12 kwa basi inaweza kufupishwa kuwa saa chache sana kwa reli ya kisasa.
- Kuchochea ukuaji wa viwanda kando ya korido ya reli, ambapo malighafi na bidhaa zilizokamilika zitasafirishwa kwa urahisi zaidi.
Je, SGR Inaweza Kuwa “Uber” ya Reli?
Hapa ndipo palipo na siri ambayo wengi hawajaiona. Tunapozungumzia ujenzi wa reli ya SGR Tanzania, mara nyingi tunafikiria treni kubwa za serikali pekee. Lakini vipi kama katika siku zijazo, kupitia mifumo ya Ubia kati ya Sekta ya Umma na Sekta Binafsi (PPP) aliyoigusia Kafulila, tukaona makampuni binafsi ya Kitanzania yakikodisha “njia” (track access) na kuendesha treni zao wenyewe?
Fikiria mfanyabiashara mkubwa wa malori leo, badala ya kununua malori 100 mapya, anaamua kuwekeza kwenye mabehewa 50 ya kisasa. Badala ya kushindana na reli, anakuwa sehemu ya reli! Hii ina maana kuwa ujenzi wa reli ya SGR Tanzania unafungua mlango wa “Demokrasia ya Usafirishaji” ambapo tajiri wa malori wa leo anaweza kuwa “Mfalme wa Reli” wa kesho.
SGR haitakuja kuchukua toni zako za mzigo; inakuja kukupa “barabara ya chuma” ambayo haina foleni, haina matundu ya barabara, na haina tochi za barabarani.
Ujenzi wa reli ya SGR Tanzania ni zaidi ya mradi wa miundombinu; ni injini ya uchumi. Kama alivyofafanua Kafulila, huu ni wakati wa wadau wa usafirishaji kubadilisha mtazamo (mindset shift). Reli itabeba mizigo mikubwa kwa umbali mrefu, na barabara zitafikisha huduma hizo kila kona ya nchi. Kwa pamoja, mifumo hii miwili itahakikisha Tanzania inasonga mbele kwa kasi ya umeme, sawa na kasi ya treni yenyewe ya SGR.
