Sekta ya madini yaiweka Tanzania Ramani ya Dunia . Ndani ya kipindi kifupi cha siku 100 za kwanza za uongozi wa Awamu ya Sita chini ya Rais Dkt. Samia Suluhu Hassan, kumekuwa na mabadiliko makubwa ambayo yameitikisa tasnia ya uchimbaji barani Afrika. Sekta ya Madini Tanzania imezidi kujiimarisha kama kielelezo cha mageuzi ya kiuchumi yanayoongozwa na maono mapana, sera rafiki kwa wawekezaji, na utekelezaji wenye mwelekeo wa soko la kimataifa. Huu si tu ukuaji wa namba, bali ni mapinduzi ya kimfumo yanayogusa maisha ya Mtanzania mmoja mmoja kuanzia kijijini hadi makao makuu ya nchi.
Kupitia maelekezo ya Rais Samia, sekta hii imepiga hatua kubwa si tu katika ukusanyaji wa mapato, bali pia katika uongezaji thamani wa madini (value addition), ushirikishwaji wa Watanzania (Local Content), na matumizi ya teknolojia ya kisasa. Tanzania sasa haitajwi tena kama nchi inayotoa malighafi pekee, bali kama mshindani mkuu katika soko la dunia.
Ukuaji wa Mapato na Mchango wa Sekta ya Madini Tanzania Kwenye GDP
Moja ya maeneo ambayo yameonesha mafanikio ya haraka na ya wazi ni katika usimamizi wa fedha na mapato ya serikali. Takwimu za hivi karibuni kuanzia mwezi Novemba 2025 hadi Januari 2026 zinaonesha kuwa Sekta ya Madini Tanzania imekusanya kiasi cha Shilingi bilioni 311. Hii ni sawa na asilimia 103 ya lengo lililowekwa kwa kipindi hicho. Mafanikio haya si ya bahati mbaya; ni matokeo ya kuziba mianya ya utoroshaji madini na kuimarisha mifumo ya kidijitali katika usimamizi wa migodi.
Tukitazama nyuma kidogo, mapato ya Serikali yameongezeka kutoka Shilingi bilioni 526 mwaka wa fedha 2020/2021 hadi kufikia zaidi ya Shilingi trilioni 1.071 mwaka 2024/2025. Kwa mwaka huu wa fedha 2025/2026, serikali imeweka lengo kabambe la kukusanya Shilingi trilioni 1.2. Ongezeko hili limefanya mchango wa sekta hii kwenye Pato la Taifa (GDP) kupanda kutoka asilimia 10.1 hadi kufikia asilimia 12 ndani ya siku 100 pekee. Hii inaifanya Tanzania kuwa miongoni mwa nchi chache za Afrika zinazotumia rasilimali zao kama injini halisi ya maendeleo jumuishi.
Watanzania Sasa Ndio Wamiliki wa Uchumi wa Madini
Kwa miaka mingi, malalamiko makubwa yamekuwa ni kuhusu Watanzania kutonufaika na rasilimali zao. Chini ya uongozi wa Dkt. Samia, sera na kanuni za ushirikishwaji wa wazawa (Local Content) zimepewa kipaumbele cha kwanza. Kupitia marekebisho ya Kanuni za mwaka 2018, Sekta ya Madini Tanzania sasa inahakikisha kuwa ajira, manunuzi, na huduma zote migodini zinatolewa na Watanzania kwa kiasi kikubwa.
Matokeo ya sera hii ni ya kustaajabisha:
- Ajira: Idadi ya Watanzania walioajiriwa migodini imepanda kutoka 6,668 mwaka 2018 hadi kufikia zaidi ya 18,800 mwaka 2024. Hii ni sawa na asilimia 97 ya ajira zote kwenye sekta hii.
- Manunuzi ya Ndani: Badala ya kuagiza kila kitu kutoka nje, migodi sasa inanunua bidhaa za ndani kwa asilimia 88, ikiwa ni ongezeko kubwa kutoka asilimia 62 ya mwaka 2018.
Hii ina maana kuwa mzunguko wa fedha unabaki nchini, ukisaidia kukuza viwanda vya ujenzi, usafirishaji, nishati, na huduma za kitaalamu kama sheria na uhasibu. Huu ndio uzalendo wa vitendo unaopigwa vita na Rais Samia.
Viwanda na Uongezaji Thamani: Tanzania Kama Kitovu cha Madini Duniani
Ili kuondokana na laana ya kuuza malighafi, serikali imeimarisha utekelezaji wa Sera ya Madini ya mwaka 2009 kwa kujenga viwanda vya kusafishia madini nchini. Leo hii, Mkoa wa Dodoma umegeuka kuwa kitovu cha uongezaji thamani, ukiwa na viwanda tisa vya kusafisha madini ya vito na viwanda vinne vya madini ya metali kama shaba na nikeli.
Shirika la Madini la Taifa (STAMICO) limekuwa mstari wa mbele katika hili. Kiwanda cha kusafisha chumvi kwa ajili ya mikoa ya Lindi na Mtwara kimekamilika kwa asilimia 99. Hatua hizi zinahakikisha kuwa madini yanapotoka Tanzania, yanatoka yakiwa na chapa ya “Made in Tanzania”, jambo linaloongeza bei na heshima ya nchi katika masoko ya London, Dubai, na New York.
Uwezeshaji wa Wachimbaji Wadogo: Kutoka “Kuchimba kwa Mkono” Hadi Teknolojia
Wachimbaji wadogo ni uti wa mgongo wa Sekta ya Madini Tanzania, wakiwahusisha zaidi ya Watanzania milioni 6 kwenye mnyororo wa thamani. Rais Samia ametambua kuwa huwezi kuwa na mapinduzi bila kuwagusa hawa. Ndani ya siku 100:
- Serikali imenunua mitambo 15 ya uchorongaji miamba (drilling rigs) ili kusaidia utafiti wa kitaalamu.
- Zimetolewa leseni 511 kwa vikundi vya wachimbaji wadogo kule Geita na Shinyanga.
- Mikopo ya Shilingi bilioni 30 imewezeshwa kupitia benki za biashara ili wachimbaji waweze kununua vifaa vya kisasa.
Pia, kuanzishwa kwa mitambo mikubwa ya CIP (Carbon-in-Pulp) inayoweza kuchenjua tani 120 kwa saa kumewapa wachimbaji wadogo uwezo wa kupata dhahabu nyingi zaidi kwa gharama nafuu na kwa kuzingatia usalama wa mazingira.
Miradi ya Kimkakati: Ferro-Niobium na Utafiti wa Anga
Tanzania inatarajia kuandika historia mpya duniani kupitia mradi wa madini ya Ferro-Niobium kule Songwe, Panda Hill. Mradi huu unagharimu zaidi ya Shilingi trilioni 1 na utaifanya Tanzania kuwa mchezaji mkuu wa kimataifa wa madini haya muhimu kwa utengenezaji wa chuma na teknolojia za kisasa (High-tech).
Vilevile, Waziri wa Madini Mhe. Anthony Mavunde amezindua utafiti wa kina wa dhahabu (High Resolution Airborne Geo-Physical Survey) kwa kutumia helkopta kule Nzega na Kahama kwa kushirikiana na kampuni ya Barrick Gold. Hii inaashiria kuwa Sekta ya Madini Tanzania bado ina hazina kubwa ya mali ambayo haijaguswa, na uwekezaji zaidi unakuja.
Dhahabu na Uhifadhi wa Utajiri wa Taifa
Chini ya maelekezo ya Rais, Benki Kuu ya Tanzania (BoT) imeanza mkakati wa kununua dhahabu ya ndani. Hadi sasa, zaidi ya tani 17 zimepatikana, jambo lililoifanya Tanzania kuingia kwenye orodha ya nchi 10 bora barani Afrika kwa kuwa na hifadhi kubwa ya dhahabu. Hii inaimarisha thamani ya Shilingi ya Tanzania na kutoa kinga ya kiuchumi dhidi ya misukosuko ya kifedha duniani.
Hata katika nishati, STAMICO imekuja na mkaa mbadala wa ‘Rafiki Briquettes’ unaotokana na makaa ya mawe. Huu ni ushahidi kuwa madini ya Tanzania yanatumika pia kulinda mazingira kwa kupunguza matumizi ya mkaa wa miti.
Siku hizi 100 za Dkt. Samia zimeonesha kuwa Sekta ya Madini Tanzania si sehemu ya kuchimba mawe tu, bali ni kiwanda cha kuzalisha matajiri wapya wa Kitanzania na kuimarisha heshima ya nchi kimataifa. Tanzania imetoka kwenye “kusema” na sasa iko kwenye “kutenda” kwa kutumia teknolojia na sayansi.
