Katika hatua kubwa ya kimkakati inayolenga kubadilisha sura ya uchumi wa mataifa ya Afrika, nchi za Tanzania na Ghana zimeingia katika ushirikiano mzito wa kitaasisi.
Lengo kuu la ushirikiano huo ni kuimarisha utekelezaji wa sera za ushirikishwaji wa wazawa katika sekta ya madini (Local Content), ili kuhakikisha kuwa rasilimali zinazochimbwa zinawanufaisha wananchi wa nchi hizo kuanzia ngazi ya chini hadi taifa kwa ujumla.
Ushirikiano huo unakuja wakati ambapo mataifa mengi ya Afrika yamekuwa yakipambana kuhakikisha kuwa utajiri wa madini hauishii tu kusafirishwa kwenda nje, bali unajenga uwezo wa ndani kupitia ujuzi, ajira na biashara.
Safari ya Mafanikio: Ushirikishwaji wa Wazawa katika Sekta ya Madini
Ziara rasmi ya hivi karibuni iliyofanywa na Wawakilishi wa Tume ya Madini ya Tanzania (Mining Commission) kwenda kwa wenzao wa Tume ya Madini ya Ghana, imekuwa ni chimbuko la kubadilishana uzoefu wa kina.
Tanzania imekuwa ikitajwa kama mfano wa kuigwa barani Afrika kwa jinsi ilivyoweza kusimamia sera hizi kwa muda mfupi tangu kufanyiwa marekebisho makubwa kwa Sheria ya Madini.
Akizungumza wakati wa ziara hiyo jijini Accra, Mwenyekiti wa Kamati ya Ushirikishwaji wa Watanzania katika Sekta ya Madini, Dkt. Theresia Numbi, amesema kuwa dhana ya Local Content si suala la kisheria tu linalolazimishwa na serikali.
Badala yake, ni nyenzo ya kipekee ya kuchochea maendeleo ya viwanda na uwezeshaji wa wananchi kiuchumi.
“Ushirikishwaji wa wazawa katika sekta ya madini ni msingi imara wa maendeleo ya taifa letu. Tunapozungumzia maudhui ya ndani, tunazungumzia maisha ya Watanzania. Sera ya Madini ya mwaka 2009 na Sheria ya Madini Sura ya 123, zikisaidiwa na Kanuni za Mining (Local Content) za mwaka 2018, zinatupa mamlaka ya kuhakikisha mnyororo mzima wa thamani unawanufaisha wazawa,”amesema Dkt. Numbi kwa msisitizo.
Takwimu Zinazochochea Matumaini Tanzania
Moja ya mambo yaliyovuta hisia za wenyeji nchini Ghana ni takwimu za kuvutia za Tanzania katika utekelezaji wa sera hizi. Hadi kufikia mwaka 2025, Tanzania imepiga hatua kubwa ambapo:
- Ajira kwa Wazawa: Asilimia 98 ya watumishi katika sekta ya madini nchini Tanzania sasa ni wazawa. Hii ina maana kuwa ujuzi wa uendeshaji migodi mikubwa umehama kutoka kwa wageni na sasa upo mikononi mwa wataalam wa ndani.
- Ununuzi wa Bidhaa na Huduma: Asilimia 88 ya bidhaa na huduma zinazotumiwa migodini sasa zinatolewa na makampuni ya kitanzania. Hii imesaidia kukuza viwanda vya ndani na kuongeza mzunguko wa fedha nchini.
Hadi sasa, ushirikishwaji wa wazawa katika sekta ya madini umesaidia kupunguza utegemezi wa bidhaa kutoka nje, jambo ambalo limekuwa likinyonya fedha za kigeni bila sababu za msingi.
Maeneo ya Ushirikiano Kati ya Tanzania na Ghana
Mkurugenzi Mtendaji wa Tume ya Madini ya Ghana,Isaac Tandoh, amebasha kuwa Ghana ina mengi ya kujifunza kutoka kwa Tanzania, na Tanzania pia inaweza kuchukua uzoefu wa muda mrefu wa Ghana katika uchimbaji wa dhahabu. Maeneo makuu ya makubaliano ni pamoja na:
- Uhamishaji wa Teknolojia: Kuhakikisha makampuni ya nje yanayokuja kuwekeza yanaacha ujuzi wa kiteknolojia kwa vijana wa ndani.
- Mafunzo ya Pamoja: Wataalam wa pande zote mbili watakuwa wakibadilishana vituo vya kazi ili kujifunza mifumo ya udhibiti na ufuatiliaji (monitoring and evaluation).
- Uimarishaji wa Viwanda vya Ongezeko la Thamani: Badala ya kusafirisha madini ghafi, nchi hizi zinalenga kujenga viwanda vya usafishaji (refineries) ili kuuza bidhaa zilizokamilika.
Ushirikiano huu unajenga msingi wa “Afrika Moja” katika usimamizi wa rasilimali. Ikiwa mataifa haya mawili yatafanikiwa kuoanisha mifumo yao, yatakuwa yamefungua njia kwa nchi nyingine kama DRC, Zambia, na Zimbabwe kufuata nyayo hizo.
Changamoto na Suluhisho katika Utekelezaji
Licha ya mafanikio hayo, Dkt. Numbi na Tandoh wamekiri kuwa bado kuna vikwazo. Changamoto kama vile utafiti mdogo wa madini unaofanywa na wazawa, pamoja na upatikanaji wa mitaji kwa ajili ya maendeleo ya viwanda, bado zinahitaji utatuzi wa kudumu.
Kwa kupitia ushirikiano huu, nchi hizi zimepanga kuweka mifumo bora ya uwajibikaji ili kuzuia vitendo vya “fronting” (kampuni za kigeni kujificha nyuma ya majina ya wazawa) ili kupata mikataba kinyume cha sheria. Hii itahakikisha kuwa ushirikishwaji wa wazawa katika sekta ya madini unakuwa wa kweli na si wa karatasi pekee.
Je, “Ushirikishwaji wa Wazawa” Unatosha?
Tunapozungumzia ushirikishwaji wa wazawa katika sekta ya madini, mara nyingi tunafikiria ajira na ununuzi wa bidhaa. Lakini hapa ndipo kuna upande wa pili wa sarafu ambao wengi hawauoni.
Ushirikishwaji huu unaweza kuwa mtego ikiwa hatutajiandaa kwa ajili ya maisha baada ya migodi kufungwa.
Ikiwa asilimia 98 ya wazawa walioajiriwa migodini leo hawatatumia ujuzi wao kuanzisha viwanda vya teknolojia au mifumo ya umwagiliaji kwa ajili ya kesho, tutabaki na miji ya “mahame” (ghost towns) mara tu dhahabu itakapokwisha. Ushirikishwaji wa kweli si tu kufanya kazi mgodini, bali ni kutumia mshahara wa mgodini kununua hisa katika uchumi wa kesho ambao hautegemei madini.
Hivyo, Tanzania na Ghana zikiimarisha ushirikiano huu, lengo kuu lazima liwe ni kugeuza utajiri wa chini ya ardhi kuwa akili na viwanda vilivyo juu ya ardhi.
