SERIKALI YAIMARISHA USALAMA WA WACHIMBAJI WADOGO

Sekta ya madini nchini Tanzania inaendelea kuwa mhimili mkuu wa uchumi wa taifa, ikichangia kwa kiasi kikubwa katika Pato la Taifa (GDP).

Katika kuhakikisha ukuaji huu unakuwa endelevu, Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kupitia Tume ya Madini, imeweka mkazo wa kipekee katika usalama wa wachimbaji wadogo.

Hatua hii inalenga si tu kuongeza tija katika uzalishaji, bali pia kulinda nguvu kazi muhimu inayojumuisha maelfu ya Watanzania wanaojitafutia riziki kupitia uchimbaji mdogo wa madini.

Leo, Aprili 23, 2026, katika mji wa Kahama, mkoani Shinyanga, Serikali imezindua awamu mpya ya mafunzo maalum kwa Wakaguzi Wakuu wa Migodi na Mameneja. Mafunzo haya ni sehemu ya mkakati mpana wa kuhakikisha kuwa shughuli zote za madini zinafanyika kwa kuzingatia viwango vya kimataifa vya usalama na utunzaji wa mazingira.

Soma zaidi : Mashirika ya kimataifa kusisitiza usalama katika machimbo ya madini

Umuhimu wa Usalama wa Wachimbaji Wadogo katika Mapinduzi ya Sekta ya Madini

Akizungumza kwa niaba ya Katibu Mtendaji wa Tume ya Madini, Mhandisi Ramadhani Lwamo, Mkurugenzi wa Huduma za Leseni, Mhandisi Aziza Swedi, amebainisha kuwa usalama wa wachimbaji wadogo ndio msingi wa mafanikio yoyote katika sekta hiyo. Bila kuwepo kwa mazingira salama ya kazi, juhudi za kuongeza uzalishaji zinaweza kukwama kutokana na ajali zinazoweza kuepukika na magonjwa ya mlipuko kazini.

Mhandisi Swedi amesisitiza kuwa wachimbaji wadogo nchini sasa wanachangia takribani asilimia 40 ya mapato yote yatokanayo na madini. Hii ni takwimu kubwa inayoashiria kuwa kundi hili si la kupuuzwa. Ili kuendeleza mchango huu, ni lazima kuwepo na usimamizi madhubuti wa maeneo ya kazi.

Mafunzo yanayofanyika Kahama yanawaleta pamoja wadau kutoka mikoa ya kimadini ya Kahama, Mbogwe, na Shinyanga, lengo likiwa ni kuwajengea uwezo wakaguzi waweze kubaini vihatarishi kabla havijaleta madhara.

Soma zaidi : Changamoto za wachimbaji wadogo

Jukumu la Wakaguzi katika Kulinda Uhai na Mazingira

Wakaguzi Wakuu wa Migodi wamepewa maelekezo ya kuwa macho zaidi na kupewa fursa pana ya kutekeleza majukumu yao. Uwepo wao migodini haupaswi kuonekana kama kikwazo, bali kama msaada wa kitaalam wa kuhakikisha usalama wa wachimbaji wadogo unazingatiwa. Wakaguzi hawa wana jukumu la kukagua mifumo ya hewa, uimara wa mashimo (pits), na matumizi ya vifaa vya kinga (PPE).

Mazingira ya migodini mara nyingi huwa na changamoto nyingi, ikiwemo vumbi la silica ambalo husababisha ugonjwa wa silicosis, pamoja na matumizi ya kemikali hatari kama zebaki (mercury) na sayanaidi (cyanide). Kupitia usimamizi wa karibu, Serikali inalenga kupunguza matumizi ya kemikali hizi holela na kuelekeza teknolojia mbadala ambazo ni salama kwa binadamu na viumbe hai vingine.

Soma kwa undani zaidi : Mkakati wa wachimbaji wadogo

Mikakati ya Kufikia Asilimia 12.5 ya Pato la Taifa

Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dkt. Samia Suluhu Hassan, ameweka dira ya wazi ya kuifanya sekta ya madini kuchangia asilimia 12.5 ya Pato la Taifa ifikapo mwaka 2030. Kwa sasa, mchango huo umefikia asilimia 10. Ili kuziba pengo hilo la asilimia 2.5 ndani ya miaka minne ijayo, mkazo mkubwa umewekwa katika uratibu wa wachimbaji wadogo.

Usalama wa wachimbaji wadogo unahusiana moja kwa moja na uchumi kwa namna zifuatazo:

1. Kupunguza Gharama za Matibabu: Ajali na magonjwa migodini huigharimu Serikali na familia fedha nyingi.
2. Uendelevu wa Kazi: Mchimba madaiki akiwa salama, anaweza kufanya kazi kwa muda mrefu na kwa ufanisi zaidi.
3. Uwekezaji: Wawekezaji wengi (hata wa ndani) wanavutiwa na migodi yenye rekodi nzuri za usalama.

Mhandisi Swedi amewataka wamiliki wa migodi kuhakikisha wanatunza kumbukumbu sahihi za uzalishaji. Ukosefu wa kumbukumbu si tu unairudisha nyuma Serikali katika kukusanya maduhuli, bali pia unazuia uwezo wa kutathmini viwango vya usalama kulingana na idadi ya watu na mashine zilizopo eneo la mradi.

Soma zaidi : Mitambo ya uchorongaji

Changamoto Zinazokabili Usalama Migodini

Licha ya jitihada hizi, Mkurugenzi wa Ukaguzi wa Migodi na Mazingira, Mhandisi Hamisi Kamando, amekiri kuwa bado kuna changamoto. Baadhi ya maeneo ya migodi yamekuwa yakikabiliwa na ukiukwaji wa makusudi wa sheria. Kuna ripoti za utoroshaji wa madini na ukwepaji kodi, mambo ambayo mara nyingi huenda sambamba na mazingira hatarishi ya kazi.

“Tunataka kuona mchimba madini anaingia mgodini akiwa na afya njema na anarudi nyumbani kwa familia yake salama. Uhai wa binadamu hauna mbadala, na thamani yake ni kubwa kuliko dhahabu au almasi yoyote,” alisema Mhandisi Kamando. Amesisitiza kuwa wakaguzi lazima wawasilishe taarifa za mara kwa mara ili kuzuia ajali kabla hazijatokea.

Elimu na Weledi: Silaha Dhidi ya Ajali

Mwenyekiti wa Chama cha Wachimbaji Wadogo wa Madini Mkoa wa Shinyanga (SHIREMA), Hamza Tandiko, amepongeza hatua ya Serikali ya kutoa mafunzo hayo. Kwa mujibu wa Tandiko, elimu ndiyo nguzo pekee itakayowasaidia wachimbaji wadogo kuhama kutoka katika uchimbaji wa “bahati nasibu” na kuelekea katika uchimbaji wa kitaalam.

Amesema, “Tunapozungumzia usalama wa wachimbaji wadogo, tunazungumzia pia weledi. Mchimba madini anayejua kusoma ramani ya mgodi na kuelewa mienendo ya miamba ni salama zaidi kuliko yule anayechimba kwa mazoea.” SHIREMA imeahidi kushirikiana na Tume ya Madini kuhakikisha wanachama wake wote wanapata uelewa wa kanuni mpya za usalama.

Athari za Mazingira na Afya ya Jamii

Uchimbaji wa madini hauna budi kwenda sambamba na uhifadhi wa mazingira. Maeneo mengi ya uchimbaji mdogo yamekuwa yakikumbwa na uharibifu wa vyanzo vya maji na ukataji miti holela. Serikali inasisitiza kuwa usalama wa wachimbaji wadogo unajumuisha pia usalama wa mazingira wanamoishi. Matumizi ya zebaki yamekuwa yakiathiri si tu wachimbaji, bali pia watoto na wanawake wajawazito katika jamii zinazozunguka migodi kupitia mnyororo wa chakula na maji.

Tume ya Madini imeweka mikakati ya kutoa teknolojia mbadala za uchenjuaji madini (gold processing) ambazo hazihitaji matumizi ya zebaki, hatua itakayookoa maelfu ya maisha dhidi ya sumu hiyo ya kudumu mwilini.

Upande wa Pili wa Usalama – Hazina Iliyofichwa

Katika hali ya kushangaza, ripoti za hivi karibuni kutoka kwa wataalam wa jiolojia zinaonesha kuwa maeneo yanayozingatia zaidi usalama wa wachimbaji wadogo yamekuwa yakigundua mishipa mipya ya dhahabu kwa kasi kubwa kuliko migodi holela.

Inaonekana kuwa “usalama” siyo tu kuzuia ajali, bali ni “funguo” ya utajiri. Unapochimba kwa kufuata kanuni za kiufundi na usalama, unakuwa na uwezo wa kwenda ndani zaidi ardhini (deep mining) ambako madini yenye ubora wa juu yamefichwa. Wachimbaji wanaokaidi taratibu za usalama huishia juu juu (surface mining) ambapo madini yameshaisha, huku wale wanaowekeza kwenye usalama wakigundua utajiri wa ajabu ambao haujawahi kuguswa kwa miongo mingi.

Hivyo basi, usalama wa wachimbaji wadogo siyo mzigo wa gharama kama wengi wanavyofikiri, bali ni uwekezaji wenye faida maradufu. Serikali ya Awamu ya Sita inaendelea kuwasihi wachimbaji: “Linda uhai wako, ujionee utajiri uliopo chini ya miguu yako.”

Kwa hatua hizi za Kahama, ni wazi kuwa Tanzania ipo katika njia sahihi ya kuwa kitovu cha uchimbaji salama na wenye tija barani Afrika, huku ikimthamini mchimba madini mnyonge kama mhimili wa uchumi wa taifa. Taifa sasa linasonga mbele, likiwa na imani kuwa ifikapo 2030, malengo ya asilimia 12.5 yatakuwa yamefikiwa na pengine kuvukwa, shukrani kwa mapinduzi ya usalama wa wachimbaji wadogo.