SERIKALI YAWEKEZA KWA WACHIMBAJI WADOGO

Sekta ya madini nchini Tanzania inaendelea kushuhudia mabadiliko makubwa ya kimkakati, huku serikali ikielekeza nguvu zake zote katika kuwainua wananchi wa tabaka la chini na la kati. Katika hatua ya hivi punde, serikali imesisitiza nia yake thabiti ya kufanyia kazi kwa haraka sana mapendekezo yaliyotolewa na Timu ya Wataalamu maalum.

Timu hii iliundwa kwa lengo la kuishauri Wizara ya Madini kuhusu namna bora na endelevu ya kuwaendeleza kiuchumi wachimbaji wadogo wa madini kote nchini. Hatua hii inatajwa kuwa nguzo muhimu katika kufikia malengo makubwa ya maendeleo ya Taifa.

Uamuzi huu wa serikali unakuja kama jibu la moja kwa moja kwa changamoto za muda mrefu zinazowakabili wadau hawa.

Utatuzi wa changamoto za mitaji, upatikanaji wa teknolojia ya kisasa, na ukosefu wa taarifa sahihi za kijiolojia kwa wachimbaji wadogo wa madini umetajwa kuwa hatua ya kimkakati itakayosaidia kuongeza nafasi za ajira kwa watanzania, kupunguza umaskini kwa kiasi kikubwa, na kukuza uchumi wa Taifa kuelekea Dira ya Maendeleo ya Mwaka 2050.

Hafla hii ya kihistoria ya kupokea ripoti na mapendekezo hayo ilifanyika mnamo Juni 13, 2026, jijini Dar es Salaam. Hafla hiyo ilihudhuriwa na viongozi waandamizi wa serikali, wakiongozwa na Waziri wa Nchi, Ofisi ya Rais – Mipango na Uwekezaji, Prof. Kitila Mkumbo, pamoja na Waziri wa Madini, Anthony Mavunde.

Soma zaidi:Serikali na mkakati wa kuwaendeleza wachimbaji wadogo

Mkakati wa Serikali Kuwawezesha Wachimbaji Wadogo wa Madini Kuelekea Dira 2050

Akizungumza wakati wa mapokezi ya taarifa hiyo, Profesa Kitila Mkumbo alifafanua kuwa maelekezo ya Rais Dkt. Samia Suluhu Hassan, yako wazi: kuhakikisha mipango yote ya maendeleo inajibu changamoto tatu kuu za kitaifa. Changamoto hizo ni pamoja na kuongeza mitaji kwa wananchi, kuzalisha ajira mpya, na kupunguza umaskini wa kaya.

Prof. Mkumbo amesema kuwa, kuwawezesha wachimbaji wadogo wa madini kupata mitaji ya kutosha na teknolojia sahihi, kunafungua milango na fursa mpya za kuongeza uzalishaji, kukuza ajira, na kuinua kipato cha mwananchi mmoja mmoja. Hii ndiyo njia pekee na ya uhakika ya kupambana na umaskini uliokithiri katika maeneo mbalimbali nchini.

Profesa Mkumbo amekiri kuwa hali ya umaskini nchini bado ipo juu, akitolea mfano wa Mkoa wa Geita. Licha ya Geita kuongoza kwa shughuli za uchimbaji wa madini ya dhahabu nchini, kiwango cha umaskini mkoani humo kinafikia asilimia 38. Amesisitiza kuwa, wachimbaji wadogo wa madini wanapowezeshwa kikamilifu, wanasaidia moja kwa moja kutatua changamoto kama hizi za kiuchumi kwenye jamii zinazozunguka migodi. Chini ya mipango mipya, Sekta ya Madini imewekwa kama moja ya sekta muhimu za kimageuzi (transformative sectors) inayotarajiwa kuchangia kwa kiasi kikubwa kwenye ukuaji wa uchumi na kuzalisha ajira za halaiki, tofauti na hapo awali ambapo sekta hii haikuwa ikibeba watu wengi.

Soma zaidi : Wachimbaji wadogo kuinuliwa

Mchango wa Wachimbaji Wadogo wa Madini Katika Mapato ya Serikali

Kwa upande wake, Waziri wa Madini, Anthony Mavunde, alibainisha kuwa uamuzi wa kuunda kamati hiyo ya wataalamu ulitokana na ukweli kwamba serikali inatambua mchango mkubwa na wa kipekee unaotolewa na wachimbaji wadogo wa madini katika uchumi. Licha ya kukabiliwa na changamoto kubwa za mitaji, uhaba wa teknolojia, na ugumu wa kupata huduma za kifedha, kundi hili hivi sasa linachangia takriban asilimia 40 ya makusanyo yote ya maduhuli ya Serikali kupitia sekta ya madini.

Waziri Mavunde ameeleza kuwa mafanikio makubwa yaliyopatikana katika sekta hii ndani ya miaka ya hivi karibuni ni thibitisho tosha la umuhimu wa kuwawezesha zaidi wachimbaji hawa ili kuongeza mchango wao kitaifa. Akitoa takwimu za mageuzi hayo, alikumbusha kuwa katika Mwaka wa Fedha wa 2015/16, sekta ya madini kwa mwaka mzima iliingiza kiasi cha Shilingi bilioni 161 pekee katika Mfuko Mkuu wa Serikali.

Hata hivyo, kufuatia mageuzi makubwa ya kisheria na kitaasisi yaliyofanywa na serikali—ikiwemo mabadiliko ya sheria za madini, kuanzishwa kwa masoko rasmi ya madini katika mikoa mbalimbali, na udhibiti madhubuti wa utoroshaji na biashara haramu ya madini—makusanyo yamepaa kwa kiwango cha kihistoria. Katika Mwaka wa Fedha wa 2024/25, makusanyo yalifikia Shilingi trilioni 1.107. Na hadi kufikia tarehe 13 Juni 2026, serikali tayari imekusanya kiasi cha Shilingi trilioni 1.3, jambo linaloonyesha mwelekeo wa kuvunja rekodi zote zilizopita.

Waziri Mavunde ameongeza kuwa jukumu la serikali yoyote makini duniani ni kuwawezesha wananchi wake kufanya shughuli za uzalishaji kwa tija na ufanisi mkubwa. Ndiyo maana Serikali ya Tanzania imeweka mkakati maalum wa kuwainua wachimbaji wadogo wa madini ili waweze kukua kiwango, kuwa wachimbaji wa kati, na hatimaye kuwa wachimbaji wakubwa wenye ushawishi wa kimataifa.

Soma kwa undani zaidi : Fahamu nguvu ya serikali kwa wachimbaji wadogo

Mfuko wa Dhamana na Suluhu ya Mitaji na Teknolojia

Kuhusu changamoto sugu ya ukosefu wa mitaji, serikali imetangaza kuanza kwa utekelezaji wa Kampuni ya Dhamana ya Mikopo (Credit Guarantee Corporation). Kampuni hii itakuwa mkombozi mkubwa kwa kuwa itawasaidia wachimbaji wadogo wa madini kupata mikopo yenye masharti nafuu kutoka katika taasisi mbalimbali za kifedha na mabenki ya biashara, kwa kuwa serikali itakuwa mdhamini wao.

Mwenyekiti wa Kamati hiyo ya Wataalamu, Dkt. Victor Tesha, amefafanua kuwa suluhu ya kudumu ya changamoto hizi ipo katika kujenga mfumo jumuishi na wa pamoja. Mfumo huu utajumuisha upatikanaji wa mitaji, teknolojia za kisasa kabisa, taarifa za kijiolojia kupitia tafiti za kisayansi, na uratibu mzuri kati ya taasisi zote za serikali zinazohusika na sekta hii.

Kamati hiyo imependekeza kuanzishwa kwa “Mfuko wa Madini Tanzania” (Tanzania Mining Fund). Mfuko huu utakuwa na kazi mahususi ya kuziwezesha miradi yote yenye sifa kupata fedha za kuendeleza uzalishaji, kununua mitambo ya kisasa, na kuboresha shughuli zote za uchimbaji. Mfuko huu pia utasaidia kugharamia tafiti mbalimbali za kijiolojia ili kuwapatia wachimbaji wadogo wa madini taarifa sahihi za wapi madini yalipo, badala ya kuchimba kwa kubahatisha kama ilivyo sasa.

Dkt. Tesha ameongeza kuwa, mara baada ya mfuko huo kukua na kuimarika kimfumo na kifedha, hatua inayofuata itakuwa ni kuanzisha rasmi Benki ya Wachimbaji. Benki hii itatoa huduma maalum na mahususi za kifedha kwa sekta ya madini, ikizingatia masharti yanayoendana na mazingira halisi pamoja na mzunguko wa kibiashara wa wachimbaji.

“Kamati pia imependekeza kuwa mikopo itakayotolewa ielekezwe zaidi katika ununuzi wa mitambo, vifaa vya usalama, na teknolojia za kisasa badala ya kutoa fedha taslimu pekee. Hii itasaidia kuongeza tija, kukuza uzalishaji, na kuimarisha usalama wa wafanyakazi na mazingira katika shughuli za uchimbaji,” amesema Dkt. Tesha.

Naye Rais wa Shirikisho la Vyama Vya Wachimbaji Wadogo (FEMATA), John Bina, ameipongeza serikali kwa kupokea ripoti hiyo. Alieleza kuwa hatua hii imetokana na utamaduni mzuri wa serikali ya awamu ya sita wa kusikiliza na kuyafanyia kazi maoni na kero za wachimbaji. Pia alitoa pongezi za dhati kwa serikali kwa uamuzi wake wa kutenga asilimia 10 ya mapato yanayotokana na shughuli za madini kwa ajili ya kufanya utafiti wa kijiolojia.

Soma zaidi : Mikakati ya kuwainua wachimbaji wadogo wa madini

Mabadiliko ya Ghafla: Je, Wachimbaji Wadogo Watakuwa “Mamilionea wa Kesho” au Wahanga wa Teknolojia?

Hata hivyo, kuja kwa mikakati hii mikubwa kunaleta swali moja la msingi ambalo kila mmoja anapaswa kujiuliza: Je, mapinduzi haya yatawanufaisha wachimbaji wadogo wa madini wa sasa, au ndio mwanzo wa kuwatoa kabisa kwenye mchezo?

Ukweli wa mambo unaonyesha kuwa, kuanzishwa kwa mifuko ya dhamana, mifumo ya kidijitali, na uingizaji wa mitambo mikubwa ya kisasa kunaweza kuleta mabadiliko ya ghafla (twist) katika sekta hii. Wachimbaji wadogo ambao wamezoea kutumia jembe na kofia ngumu za kiasili wanaweza kujikuta wanashindwa kwenda kasi na mifumo mipya ya kibenki na kiteknolojia. Ikiwa hawatajifunza kwa haraka matumizi ya teknolojia hizi mpya na usimamizi wa fedha, rasilimali hizi zote zinaweza kuishia mikononi mwa wafanyabiashara wakubwa wa mijini watakaokuja kwa kivuli cha “kuwekeza” kwa wachimbaji wadogo.

Ili mpango huu uwe na tija halisi, ni lazima elimu ya teknolojia na usimamizi wa biashara itangulie kabla ya mikopo ya mitambo haijaanza kugawiwa. Serikali na FEMATA lazima wahakikishe kuwa wachimbaji wadogo wa madini wa vijijini ndio wanaokuwa mamilionea wapya wa Dira 2050, na sio watazamaji tu huku migodi yao ikitwaliwa kisayansi na makampuni yenye uwezo mkubwa wa kifedha na kiteknolojia. Mapinduzi yasiyo na elimu yanaweza kugeuza neema kuwa kikwazo; ni wakati sasa wa wachimbaji wetu kujifua kielimu ili kwenda sambamba na kasi ya serikali.