MITAJI YA UMMA CHACHU YA MAENDELEO

Mitaji ya umma chachu ya Maendeleo. Katika safari ya kuimarisha uchumi wa Tanzania, dhana ya usimamizi wa mitaji ya umma imekuwa nguzo kuu inayohakikisha kila shilingi ya mlipakodi inaleta tija. Hivi karibuni, jijini Dodoma, Ofisi ya Msajili wa Hazina (OMH) imehitimisha semina maalum ya siku tano iliyolenga kuwajengea uwezo Wabunge, hususan wajumbe wa Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Uwekezaji wa Mitaji ya Umma (PIC) na ile ya Hesabu za Serikali (PAC).

Semina hiyo, si tu tukio la kiofisi, bali ni mkakati mzito wa kitaifa wa kuhakikisha kuwa rasilimali za nchi zinalindwa na kukuzwa kwa weledi wa hali ya juu. Kupitia mafunzo haya, OMH imedhihirisha kuwa usimamizi madhubuti ndio ufunguo wa mageuzi ya kiuchumi tunayoyaona sasa.

Jukumu la Kisheria katika Usimamizi wa Mitaji ya Umma

Ili kuelewa umuhimu wa semina hii, ni lazima kwanza tuelewe nafasi ya Ofisi ya Msajili wa Hazina. Chini ya Sheria ya Msajili wa Hazina, Sura 370, ofisi hii ina wajibu wa kisheria wa kuhifadhi, kusimamia, na kuongeza thamani ya uwekezaji wote wa Serikali. Huu ndio msingi wa usimamizi wa mitaji ya umma nchini.

Wakati wa semina hiyo, mada mbalimbali za kimkakati ziliwasilishwa ili kuoanisha wajibu wa kikatiba wa kamati za Bunge (PIC na PAC) na majukumu ya kiutendaji ya OMH. Lengo kuu ni kuhakikisha kuna uelewa wa pamoja kuhusu mifumo ya tathmini na uwajibikaji. Tunapozungumzia usimamizi wa mitaji ya umma, tunazungumzia mfumo unaounganisha sheria, utendaji, na matokeo yanayopimika.

Kampuni Tanzu: Nyenzo Mpya ya Kukuza Uchumi

Moja ya mada zilizoamsha mjadala mpana ni uanzishaji na uendelezaji wa kampuni tanzu. OMH imefafanua kuwa kuanzisha kampuni hizi kunafuata misingi madhubuti ya kisheria, kuanzia upembuzi yakinifu hadi idhini za mamlaka husika.

Katika muktadha wa usimamizi wa mitaji ya umma, kampuni tanzu zimekuwa nyenzo muhimu katika sekta za nishati, maji, kilimo, na uchukuzi. Hizi si tu kampuni za biashara, bali ni vyombo vya kimkakati vinavyosaidia kuongeza mapato yasiyo ya kodi na kupunguza utegemezi wa mashirika ya umma kwenye bajeti kuu ya Serikali.

Takwimu: Kiashiria cha Ufanisi wa Usimamizi wa Mitaji ya Umma

Huwezi kuzungumzia mafanikio bila kutazama namba. Ofisi ya Msajili wa Hazina iliwasilisha takwimu zinazotia moyo kuhusu hali ya uwekezaji nchini. Kwa sasa, OMH inasimamia jumla ya taasisi, mashirika, na kampuni 308. Kati ya hizi, 252 zinamilikiwa na Serikali kwa asilimia mia moja (au umiliki mkubwa), huku 56 zikiwa ni zile ambazo Serikali ina hisa chache (ubia).

Katika kipindi cha miaka mitano iliyopita, tumeona mabadiliko makubwa:

• Thamani ya Uwekezaji: Imepanda kutoka Sh67 trilioni hadi kufikia Sh92.3 trilioni.
• Mapato Yasiyo ya Kodi: Yameongezeka kutoka Sh637 bilioni hadi Sh1.028 trilioni.

Ongezeko hili la thamani ni matokeo ya moja kwa moja ya kuboreshwa kwa usimamizi wa mitaji ya umma. Serikali sasa haitazami tu umiliki, bali inatathmini utendaji kwa kuzingatia matokeo ya kifedha, ubora wa huduma, na mchango wa jumla katika uchumi wa Taifa.

Mipango ya Biashara na Mikataba ya Utendaji

Ili kuhakikisha kuwa usimamizi wa mitaji ya umma unaleta tija, OMH inatumia nyaraka tatu kuu kama dira:

1. Mpango Mkakati (Strategic Plan): Huweka dira ya miaka mitano.
2. Mpango wa Uwekezaji (Investment Plan): Hubainisha miradi ya kipaumbele na vyanzo vya fedha.
3. Mpango wa Biashara (Business Plan): Hutafsiri malengo kuwa shughuli za kila siku na bajeti.

Mfumo huu uliounganishwa unahakikisha kuwa rasilimali za umma zinawekezwa pale tu ambapo kuna “Value for Money” (thamani ya fedha). Kwa mfano, katika mashirika ya miundombinu, mafanikio yanapimwa kwa kuangalia kama miradi inakamilika kwa wakati na ndani ya bajeti. Katika sekta ya kifedha, msisitizo ni kwenye gawio na kukua kwa thamani ya hisa za Serikali.

Changamoto na Mageuzi ya Kidijitali katika Usimamizi wa Mitaji ya Umma

Licha ya mafanikio hayo, semina hiyo haikusita kuibua changamoto. Kero kama vile kutooanishwa kwa mipango ya muda mrefu na muda mfupi, viashiria vya utendaji (KPIs) visivyopimika, na ucheleweshaji wa taarifa za utendaji zimekuwa zikikwamisha kasi ya usimamizi wa mitaji ya umma.

Katika kukabiliana na hili, OMH imechukua hatua madhubuti:

• Mikataba ya Utendaji: Kuanzia mwaka wa fedha 2025/26, OMH imeanza kutumia washauri elekezi kuimarisha mikataba ya utendaji kati ya Serikali na wenyeviti wa bodi/watendaji wakuu.
• Mfumo wa Kidijitali: Kwa kushirikiana na Tume ya Taifa ya Mipango, mfumo mpya wa kidijitali wa ufuatiliaji wa mipango umeanza kutumika.
• Mwongozo wa PIM: Maboresho ya Mwongozo wa Usimamizi wa Uwekezaji wa Umma (Public Investment Management – PIM) yanaendelea ili kuendana na mabadiliko ya soko la kimataifa.

Kupitia hatua hizi, usimamizi wa mitaji ya umma unahamia kwenye mfumo wa kisasa unaotumia takwimu za papo hapo (real-time data) kufanya maamuzi, badala ya kutegemea ripoti za karatasi zinazoweza kuchelewa.

Ushirikiano wa OMH na Bunge

Semina hii ya siku tano imethibitisha kuwa ushirikiano kati ya Ofisi ya Msajili wa Hazina na Kamati za Bunge (PIC na PAC) ni muhimu sana. Uwazi na uwajibikaji ni nguzo zinazojenga imani ya wananchi kwa Serikali yao. OMH imeahidi kuendelea kutoa taarifa na ushauri wa kitaalamu kwa Bunge ili kuhakikisha uwekezaji wa Serikali unawanufaisha Watanzania wote.